Adroddiad Cyflwr y Rhanbarth
Gorllewin Cymru: Abertawe, Castell-nedd Port Talbot, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro
Mae Gorllewin Cymru yn rhanbarth a ddiffinnir gan wydnwch, ysbryd cymunedol, a thraddodiad chwaraeon balch. O'n harfordir i'n dyffrynnoedd, mae gweithgarwch corfforol wedi bod yn rhan o sut rydym yn byw, yn gweithio, ac yn cysylltu ers tro byd. Ac eto mae'r dystiolaeth yn adroddiad Cyflwr y Rhanbarth Gorllewin Cymru yn cyflwyno gwirionedd clir ac anghyfforddus - oni bai ein bod yn gweithredu nawr, bydd gormod o bobl yn wynebu dyfodol a nodweddir gan afiechyd y gellir ei atal, anghydraddoldeb cynyddol, a llai o gyfleoedd.
Yn ôl y Swyddfa Ystadegau Gwladol, mae disgwyliad oes y DU tua diwedd y saithdegau neu ddechrau'r wythdegau, ond dim ond tua 61 mlynedd mewn iechyd da . Yng Nghymru, mae disgwyliad oes iach yn is na chyfartaledd y DU, ac mae'r bwlch rhwng ein cymunedau mwyaf a lleiaf breintiedig yn parhau'n amlwg.
I'n rhanbarth ni, mae hyn eisoes yn weladwy mewn cyfraddau cynyddol o glefydau cronig, heriau iechyd meddwl, ac anweithgarwch economaidd sy'n gysylltiedig â chyflyrau hirdymor. Heb ymyrraeth, mae'n debygol y bydd plentyn anweithgar heddiw yn dod yn oedolyn afiach yfory, gan roi mwy o straen ar system iechyd a gofal cymdeithasol sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd ymdopi â phoblogaeth sy'n heneiddio.
Llwybr na allwn ei fforddio
Ar draws Abertawe, Castell-nedd Port Talbot, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, mae cyfranogiad mewn chwaraeon a gweithgarwch corfforol yn cael ei lunio gan ddaearyddiaeth, amddifadedd, trafnidiaeth, anabledd, rhywedd a hyder. Mae unigedd gwledig, cymunedau arfordirol, ardaloedd ôl-ddiwydiannol a phocedi o amddifadedd sylweddol yn creu rhwystrau go iawn.
Rydym yn gweld tueddiadau pryderus yn:
- Gordewdra plentyndod cynyddol
- Llythrennedd corfforol a sgiliau symud sylfaenol sy'n dirywio
- Llai o hyder mewn cyfranogiad mewn chwaraeon
- Ffyrdd o fyw eisteddog cynyddol
- Anghydraddoldebau cynyddol rhwng cymunedau
Mae plant sydd heb sgiliau symud sylfaenol yn llawer llai tebygol o gymryd rhan mewn chwaraeon yn ddiweddarach mewn bywyd, gan arwain at iechyd corfforol gwaeth, lles meddyliol is, a chysylltedd cymdeithasol is a chyfrannu at gyflyrau y gellir eu hatal fel diabetes, clefyd cardiofasgwlaidd, anhwylderau cyhyrysgerbydol, ac iselder.
Yr effaith ranbarthol
Mae'r goblygiadau'n ymestyn ymhell y tu hwnt i iechyd unigol. Os bydd y tueddiadau presennol yn parhau, bydd ein rhanbarth yn wynebu:
- Mwy o bwysau ar y GIG a systemau gofal cymdeithasol
- Lefelau uwch o anweithgarwch economaidd, llai o gyfranogiad yn y gweithlu a chynhyrchiant
- Mwy o alw ar deuluoedd a gofalwyr anffurfiol
- Anghydraddoldebau cymdeithasol ac iechyd yn dyfnhau
- Llai o wydnwch ein cymunedau
Pan nad yw pobl yn gallu gweithio, cymryd rhan, neu fyw'n annibynnol am gyfrannau sylweddol o'u bywydau, mae'r canlyniadau economaidd a chymdeithasol yn ddwys.
Pam mae hyn yn bwysig nawr
Nid yw chwaraeon a gweithgarwch corfforol yn bethau ychwanegol dewisol; maent yn seilwaith hanfodol ar gyfer iechyd, lles a chynaliadwyedd economaidd. Maent ymhlith yr offer ataliol mwyaf pwerus ar gyfer gwella iechyd corfforol, gwydnwch meddyliol, canlyniadau addysgol a chydlyniant cymdeithasol.
Ac eto, nid yw mynediad wedi'i ddosbarthu'n gyfartal a heb gamau gweithredu wedi'u targedu, y cymunedau a fyddai'n elwa fwyaf yn aml yw'r rhai sydd leiaf abl i gael mynediad at gyfleoedd.
Fel Partneriaeth Chwaraeon Ranbarthol, rydym yn gweld yr effaith drawsnewidiol y gall gweithgaredd cynhwysol a hygyrch ei chael, yn enwedig i blant, pobl ifanc, pobl anabl, a'r rhai sy'n byw mewn ardaloedd difreintiedig neu wledig.
Galwad am arweinyddiaeth gyfunol
Bydd gwrthdroi’r trywydd hwn yn gofyn am gamau gweithredu cydlynol a chynaliadwy ar draws sectorau. Mae llwyddiant yn dibynnu ar gydweithrediad o’r Llywodraeth hyd at ein hawdurdodau lleol, byrddau iechyd, ysgolion, sefydliadau cymunedol, clybiau, busnesau a phartneriaid cenedlaethol.
Rhaid inni symud o raglenni tymor byr i newid systemau tymor hir a thrwy wneud hynny, sicrhau bod pob plentyn yn datblygu'r sgiliau a'r hyder i fod yn egnïol, bod gan bob cymuned gyfleoedd hygyrch, a bod pob preswylydd yn gallu byw bywyd iachach.
Dewis dyfodol Gorllewin Cymru
Nid yw'r darlun a ddisgrifir yn adroddiad Cyflwr y Rhanbarth yn anochel. Mae'n ganlyniad dewisiadau, ynghylch buddsoddiad, blaenoriaethau, amgylcheddau a mynediad.
Os na fyddwn yn gweithredu, rydym mewn perygl o gloi degawdau o anweithgarwch, afiechyd ac anghydraddoldeb. Os byddwn yn gweithredu nawr, gallwn greu dyfodol gwahanol – un lle mae mwy o bobl yn byw bywydau hirach, iachach a mwy cynhyrchiol. Un lle mae cymunedau wedi'u cysylltu ac yn wydn a lle mae chwaraeon a gweithgarwch corfforol yn wirioneddol ar gyfer pawb.
Mae'r adroddiad hwn yn rhybudd ac yn gyfle. Mae iechyd a ffyniant cenedlaethau'r dyfodol ledled Gorllewin Cymru yn dibynnu ar y penderfyniadau a wnawn heddiw.
Dr Sue Barnes
Cadeirydd
